Karykatura i rysunek satyryczny jest coraz częściej wykorzystywany w nauce historii. Bardzo często pojawiają się na maturze z historii oraz wielu konkursach o tematyce historycznej. Z tego względu podczas tegorocznych wakacji przeprowadziłem analizę najpopularniejszych, najczęściej występujących w książkach, pracach historycznych, rysunków satyrycznych celem ich opisania, zinterpretowania. Owocem tego jest przygotowana przeze mnie analiza. Liczącą ponad 50 stron tekstu (wraz z karykaturami i rysunkami satyrycznymi) praca, początkowo miała być skromną analizą. Im dalej jednak w las, tym coraz bardziej praca ta rozbudowywała się odrywając mnie od najpopularniejszych dzieł satyrycznych. W końcu postanowiłem skrócić ją do tych najważniejszych i najczęściej występujących rysunków, a efekt prezentuję poniżej.

 

Fragment analizy dotyczącej karykatur i rysunków satyrycznych w historii (także tych maturalnych):

Karykatury i rysunki satyryczne to świadome przedstawienia w prasie w specyficznej formie. W przypadku karykatur osób w sposób zdeformowany, wyolbrzymiony, przejaskrawiony, natomiast w kwestii rysunku satyrycznego, jako formy komentarza do wydarzeń politycznych, gospodarczych, społecznych. Oba rodzaje rysunków mają za zadanie skomentowania pewnych rzeczy, żartu, rozbawienia czytelnika, a zarazem są ważne dla odbiorców. Już w wieku XIX w Polsce i przede wszystkim za granicą (nawet pod koniec wieku XVIII) powstawała prasa satyryczna, w której ukazywały się oba rodzaje wspomnianej powyżej twórczości. Prace tego typu tworzyli tzw. karykaturzyści.

 

Owe obrazy ikonograficzne miały za zadanie sterować poglądami czy zachowaniami ludzi. Pełniły rolę propagandy już od końca XVIII wieku, chociaż jak powyżej wspomniano głównie początki takiej twórczości to wiek XIX. Owa rola polegała na zatajaniu jednych informacji, a z kolei wyolbrzymianiu innych. Chętnie przy tym forsowały poprzez swój przekaz uproszone treści lub wyolbrzymione. Wszystko to miało za zadanie osiągnięcie określonych celów istotnych dla polityków, prasy czy innych środowisk.

 

Dziś karykatury i rysunki satyryczne są coraz popularniejsze w procesie nauczania historii. Wynika to z faktu, iż znacznie częściej kultura porozumiewania się między ludźmi jest realizowana za pomocą obrazu, który wypiera tekst. Przekłada się to na sposób postrzegania pewnej zawartości, dostępnej w książkach, gazetach, internecie. Współcześnie tym ma coś większą wartość, im bardziej zawiera obraz, który zatrzymuje czasowo czytelnika. Ten proces raczkował od momentu powstawania pierwszych tego typu prac karykaturalno-satyrycznych i trwa aż do teraz tylko o wiele bardziej zwielokrotniony. W XIX i XX wieku karykatura była nośnikiem aktualnych treści, jakie pojawiały się ówcześnie i spełniała role obliczone na zatrzymanie czytelnika. Na marginesie dodam tylko, iż dziś taką rolę spełnia mem internetowy. Popularność karykatur oraz rysunków satyrycznych przełożyła się, jako źródło historyczne na arkusze maturalne z historii. Z tego powodu każdy maturzysta zdający historię powinien bliżej zapoznać się z najpopularniejszymi lub najczęściej dostępnymi pracami.

 

Jak wspomniano powyżej, karykatury i rysunki satyryczne są bardzo interesującą formą przedstawień życia ludzi z XIX-tego czy XX-tego wieku, w związku z tym dość chętnie pojawiają się one na maturach z historii przygotowanych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. W ramach nowej formuły matury z historii od 2015 do 2020 roku włącznie pojawiały się one zawsze. Różniły się tylko ilością – od jednej karykatury lub rysunku satyrycznego do maksymalnie czterech lub pięciu. Inaczej to wypadało w ramach starej formuły matury z historii, gdzie raczej karykatura lub rysunek satyryczny występował raz lub dwa razy, rzadko więcej, a czasami wręcz wcale.

 

(…)

 

Przygotowana przeze mnie analiza poszczególnych karykatur lub rysunków satyrycznych jest moją własną ich interpretacją i oceną. Nie stanowi ona oficjalnej interpretacji nikogo innego niż twórcy strony know-howhistoria.pl. Wybrałem na potrzeby niniejszej analizy rysunki, które moim zdaniem pojawiały się najczęściej na różnego rodzaju egzaminach, konkursach, w ramach poszczególnych podręczników, ćwiczeń, poradników maturalnych itp. Zarazem wybór ten był podyktowany – moim zdaniem – popularnością oraz dużą częstotliwością występowania wspomnianych karykatur lub rysunków satyrycznych. Podzieliłem niniejsze karykatury tematycznie, a zarazem starałem się uchwycić problem chronologicznie, aby czytelnikom, maturzystom, wszystkim zainteresowanym historią, łatwiej było poruszać się wśród poniższych rysunków.

 

O analizie

Całość pracy została podzielona tematycznie na 10 działów historycznych w celu lepszej przejrzystości pracy dla młodych historyków. Działy historyczne, na które została podzielona praca, to:

  1. Rzeczpospolita w 2 poł. XVIII wieku;
  2. Rewolucja francuska i okres napoleoński;
  3. Kongres wiedeński;
  4. Kolonializm w XIX wieku;
  5. Przemiany w nauce, społeczeństwie w XIX wieku;
  6. Powstania narodowe oraz odzyskanie przez Polskę niepodległości;
  7. W stronę I wojny światowej i wielka wojna w Europie i na świecie;
  8. XX-lecie międzywojenne w Europie (także Polsce) i na świecie;
  9. II wojna światowa;
  10. Zimna wojna.

 

Cały tekst niniejszej analizy znajdziesz w pliku pdf poniżej niniejszego posta (do pobrania, plik ważący blisko 6 MB)

 

Załączniki do pobrania: