Państwo polsko-litewskie różniło się od zachodnich monarchii europejskich. Nie tylko sposobem funkcjonowania, czy sprawowania władzy, ale także jego ludność miała inny ubiór, upodobania, podejście do wielu czynności życia codziennego itp. Ciekawym jednak aspektem porównywania Polaków, Litwinów i innych obywateli Rzeczypospolitej z zachodnimi Europejczykami jest sprawa małych ludzi, czyli karląt, które także nad Wisłą stały się popularne jak w innych częściach kontynentu.

 

O karłach słów kilka

Od XVI wieku stałymi „elementami” dworów książęcych i królewskich w Europie Zachodniej stawały się karły. Ludzie o nienaturalnie niskim wzroście. Dla mężczyzn karłów wzrost wynosił do 130 cm, natomiast dla kobiet karłów, czyli karlic, do 121 cm. Często zdarzały się jednak karły poniżej tej granicy. Słynne karły jak Józef Boruwłaski miał 1 metr wzrostu, natomiast Nicolas Ferry (Bébé) miał 81 cm.

 

W historii różnie nazywano karłów. Stosowano nazewnictwo takie jak niziołki, ale również pigmeje, niedorostki czy guzy.

 

Niedorostki traktowano, jako ozdobę dworu, stąd często były „podarunkami” dla władców lub ich dzieci. W przeciwieństwie jednak do upominków-rzeczy, niziołki umiały nie tylko poruszać się, mówić, bawić, ale nawet płodzić dzieci. Dochodziło niekiedy do inicjowania małżeństw czy pokładzin karląt, jak dla fantazji zabawił się marszałek wielki koronny, Adam Kazanowski według opisu Albrychta Stanisława Radziwiłła.

 

Sebastián de Morra - Karły na dworach polskich władców - Infografika

Sebastián de Morra na obrazie Diego Velázqueza z 1644 roku, źródło: https://wielkahistoria.pl

 

Karły na dworach władców

Wprawdzie od wieków najdawniejszych niziołki pojawiały się na dworach monarszych – w starożytności w Egipcie, w średniowieczu na dworze Karola Wielkiego, władcy Franków, to jednak prawdziwy boom zrodził się na nich dopiero w epoce renesansu i baroku.

 

Najpierw pojawili się w Europie na dworach włoskich książąt (Medyceuszy we Florencji, Gonzagów w Mantui, czy Estów w Ferrarze). Następnie Katarzyna Medycejska zwyczaj trzymania karłów zaniosła do Francji, na dwór paryski. W XVI wieku moda na niziołki była już powszechna na całym kontynencie. Bardzo popularni stali się np. na dworach Habsburgów.

 

Myśląc o karłach w kontekście Polski oraz zagranicy należy uwzględnić dwie sprawy. Po pierwsze niziołki były w Europie zachodniej obecne zarówno na dworach królewskich i książęcych, jak i arystokratycznych. Nad Wisłą było pod tym względem podobnie, wzorem władców elekcyjnych karły pojawiały się także na dworach magnackich. Zasadnicza jest jednak druga sprawa, mianowicie, o ile na zachodzie karły były traktowane jak dziwolągi, żywe lalki, osobliwości, o tyle w Polsce nieco inaczej. Owszem zdarzały się i takie sytuacje, ale zasadniczo nie rezerwowano dla nich jedynie roli błaznów, czy trefnisiów. U nas niziołki potrafiły zrobić zawrotną karierę, zostawały np. zaufanymi doradcami, sekretarzami, czy niekiedy ochroniarzami.

 

juana negrito - Karły na dworach polskich władców - Infografika

Dona Joanna z karlicą-murzynką, źródło: https://histmag.org

Zadania karląt

Przede wszystkim karły były źródłem wesołości na dworach. Przekładało się to na stałe ich przebywanie na pokojach królewskich, gdzie towarzyszyły w życiu rodzinom władców. Przy boku władcy lub jego małżonki pomagali w sprawach codziennych, porządkowaniu komnat, noszeniu broni, trenu, sukni, opiekowali się potomstwem królewskim biorąc udział w grach, zabawach, np. chodząc po stołach, grając na sprzętach muzycznych, pełniąc rolę trefnisiów.

 

Niziołki funkcjonowały także jako służba pełniąc rolę szewców, krawców, innych zajmujących się ubiorem. Pobierali za to gratyfikacje finansowe, nadzwyczajne wynagrodzenie. Oprócz tego zajmowali się również pomocą przy polowaniach, opiece nad psami czy sokołami.  

 

Jedni władcy elekcyjni, czy magnaci nad Wisłą posiadali pojedyncze sztuki niziołków, inni utrzymywali ich grupki, kapele karle na wyposażeniu rezydencji. Kto z monarchów posiadał karły w Polsce i na Litwie? A komu nie były one potrzebne do szczęścia? Zobacz infografikę przedstawiającą to zagadnienie …

 

Inspiracja do stworzenia infografiki

Już ponad rok jak uczniowie na kółku historycznym zagadnęli mnie przy okazji Władysława IV o „karzełków”, jak określili małych ludzi. Jeden z uczniów wyczytał gdzieś, iż drugi z Wazów na naszym polsko-litewskim tronie posiadał kilkoro niziołków. Od tamtej pory zacząłem interesować się tematem, zgłębiać na początek publikacje dostępne w Internecie, później zagłębiając się w stare książki z przełomu XIX i XX wieku, które w jakiś sposób mogły mnie przybliżyć do poznania niniejszego zagadnienia. Z czasem zacząłem spisywać z wielu różnych kartek (moje przypadkowe notatki) to i owo, co stało się podstawą do stworzenia niniejszej infografiki.

 

karły - Karły na dworach polskich władców - Infografika

 

Przykładowa bibliografia do zagadnienia karłów-niziołków dostępna w internecie: