Przystępując do pisania matury z Historii należy mieć nie tylko przekrojową wiedzę historyczną z każdej epoki, aby zgromadzić jak najwięcej punktów. Koniecznym jest jeszcze posiąść wiedzę dotyczącą tego jak najlepiej, najefektywniej napisać rozprawkę historyczną, inaczej zwaną wypracowaniem. W niniejszym tekście dowiecie się właśnie tego ostatniego, przy czym będę stosował zastępczo terminologię rozprawka-wypracowanie-praca. Poradnik dla maturzysty z historii, rady historyka … zaczynamy.

 

 

O jak najlepszym zdaniu matury z Historii pisałem tutaj  Jak uczyć się do matury z historii?

 

Sprawy ogólne

Skoro czytasz ten tekst to z pewnością zdajesz niedługo maturę z historii lub przygotowujesz do niej swoich uczniów. Wiesz już więc, że w ramach nowej formuły maturalnej do zdobycia jest 50 punktów z czego aż 12 ! to punkty z rozprawki. Stawka jest więc bardzo wysoka i jeżeli chcesz dostać się na swoje wymarzone studia w żadnym razie nie możesz sobie odpuścić wypracowania. Owe 38 punktów z 50-ciu – przy założeniu, że zdobywasz wszystko do momentu rozprawki – to raptem 76 %. Nie jest to więc najlepszy wynik. Można powiedzieć, że średni, ale Ty z pewnością chcesz dostać się na renomowaną uczelnię, a skoro tak, to musisz rozsypać worek z pozostałymi 24 % pochodzącymi z rozprawki.

 

Tematy wypracowania do wyboru to aż 5 różnych zagadnień z 4 epok historycznych. Są to starożytność, średniowiecze, nowożytność (z niej został wyodrębniony na maturze XIX wiek, jako zawsze 4 temat do napisania) i współczesność, czyli wiek XX. Mamy więc co roku spektrum wyboru szerokie, podobnie, jak wątki, których dotyczą poszczególne zagadnienia. Będzie to historia polityczna, gospodarcza, społeczna czy kultury. Podane zagadnienia wiążą się ze sobą, łączą w pewien sposób, co wymaga od maturzystów różnorodnej wiedzy. Uczeń nie wiedząc, na co może trafić, musi skupić się na kompleksowej nauce. Przy małej ilości czasu na naukę lub zbyt późnej nauce, maturzysta musi w sposób powierzchowny przyswajać wiedzę z każdej epoki, ale także z każdego rodzaju historii, nawet, jeśli lubi najbardziej kwestie społeczne czy wojskowe.

 

Mała dygresja. Nowa formuła matury z Historii to matura w wersji rozszerzonej, na napisanie, której masz czas w ilości 180 minut. W tym czasie musisz przeczytać polecenia wielu zadań na +/- 30 stronach i je rozwiązać. W tym także czasie musisz napisać wypracowanie. Jest to trudne zadanie wymagające od maturzysty maksymalnej koncentracji. Pamiętaj w związku z tym o uważnym czytaniu poleceń, aby niczego nie przeoczyć, zważywszy, że cześć zadań ma polecenia złożone.

 

Pewną pomocą w dobrym napisaniu rozprawki są, co roku podane źródła historyczne. Podzieliłem je na 5 osobnych kategorii w celu łatwiejszej identyfikacji. Będą to:

  • teksty źródłowe (w postaci fragmentów pamiętników, czy prasy);
  • grafiki szeroko rozumiane (ilustracje, miniatury, karykatury);
  • mapy;
  • dane statystyczne w formie tabel;
  • inne (wykresy, diagramy).

 

Jak widać owe pomoce są różnorodne i nie występują za każdym razem, a jedynie w wybranych latach i to do poszczególnych tematów, nie do wszystkich. Obrazuje to poniższa tabela, gdzie prezentuję wyniki przeprowadzonej przeze mnie analizy doboru pomocy źródłowych do matur według nowej formuły z ostatnich 5 lat (matury w latach 2015-2019).

tabela zrodla matura - Jak napisać wypracowanie na maturze z historii?

Co ciekawe pomoce źródłowe więcej niż raz wystąpiły jedynie do dwóch tematów, ze starożytności (3 razy) oraz wieku XIX-tego (4 razy). Do pozostałych tematów pomoce źródłowe wystąpiły zaledwie raz (średniowiecze, nowożytność, współczesność). Na ostatniej maturze pomoce źródłowe wystąpiły do tematów XIX wiek (4 temat) i współczesność (5 temat). Czy to może oznaczać, iż na maturze majowej w tym roku 2020 będzie zupełnie inaczej – pierwsze trzy tematy? Dotychczasowa praktyka tego nie potwierdza.  

 

Dla wielu maturzystów pomoce źródłowe są pewnym kołem ratunkowym do danego tematu i jeżeli właściwie je zinterpretujemy, odczytamy, staną się niezwykle użyteczne w dobrym napisaniu rozprawki. Innym razem mogą być dla zdającego maturę ucznia ciekawą inspiracją w napisaniu danego wypracowania. Ich obecność na maturze jest więc istotną kwestią, natomiast brak owych pomocy sprawi, że maturzysta musi bazować jedynie na własnej wiedzy.

 

Oprócz pomocy źródłowych pewnym ułatwieniem w dobrym napisaniu rozprawki może być brudnopis. Znajduje się on na końcu testu maturalnego. Z 37 stron całości testu brudnopis stanowi jedynie 1 lub 2 strony. Jak wspomniałem czas rozszerzonej matury z Historii wynosi 180 minut. Teoretycznie to dostatecznie dużo czasu, a w praktyce zbyt mało na to, aby wypracowanie pisać na brudno w brudnopisie. Z resztą, jak powyżej, 1 lub 2 strony to stanowczo za mało miejsca na pisanie rozprawki.

 

Do czego więc służy brudnopis? Bardzo dobre pytanie, gdyż większość maturzystów nie ma pojęcia, po co jest (są) te strony. Otóż jest zbyt mało miejsca w brudnopisie na pisanie wypracowania, natomiast na tyle dużo do stworzenia planu pracy, wypunktowania najważniejszych argumentów za lub przeciw w zależności od wybranego przez ucznia tematu. Można również rozplanować sobie zagadnienie w formie mapy myśli – jeśli będzie Ci łatwiej – wypisując odpowiednie do tematu postaci, daty, bitwy. Np. wybieramy temat dot. powstania listopadowego i do niego tworzymy mini mapę myśli.

 

Powstanie Listopadowe - Jak napisać wypracowanie na maturze z historii?

Nie chodzi o to, abyśmy tracili mnóstwo czasu na maturze na tworzenie mapy myśli. To ma być jedynie szkic, zarys planu pracy, który pomoże nam uchwycić najważniejsze elementy danego tematu i nie zapomnieć o nich podczas pisania rozprawki. Pamiętajmy zarazem, że koniecznie należy dokonać selekcji materiału. Wcale nie trzeba pisać wszystkiego, co się wie do danego tematu. Z drugiej jednak strony możemy w ogóle nie korzystać z brudnopisu i też będzie w porządku. Wypisywanie w nim czegokolwiek nie jest obowiązkiem, skoro teoretycznie nie jest oceniany. Piszę teoretycznie, gdyż w pewien sposób to, co tam przedstawimy może wpłynąć na ocenę naszej pracy przez egzaminatora. Gdybyśmy np. wynudzili się na maturze i zaczęli sobie rysować w brudnopisie. Często się zdarza, iż uczniowie, na co dzień w szkole „upiększają” sprawdziany swoimi rysunkami. To tradycyjny błąd formalny, którego kategorycznie należy unikać.

 

Zabieramy się do konkretnego pisania …

Przejdźmy do tego, co najważniejsze, czyli jak pisać wypracowanie. Teoretycznie wypracowanie z historii nie różni się niczym od tego, które pisze się na języku polskim. Teoretycznie tylko, bowiem w praktyce musimy pamiętać, iż historia to nauka w czasie i przestrzeni i bez względu na cokolwiek koniecznie musimy podczas pisania pracy o tym pamiętać. Zwłaszcza powinniśmy zwrócić na to uwagę we wstępie naszej rozprawki.

 

Wypracowanie, które napiszemy na maturze z historii dla logicznego czytania przez egzaminatora powinno zawierać trójdzielną konstrukcję pracy. To znaczy, że powinno być podzielone na trzy części – wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Każda z tych części jest na swój sposób ważna i istotna dla całości pracy, wobec tego omówimy je osobno poniżej w szczegółach. Często podaje się, że procentowo w budowie pracy rozwinięcie powinno stanowić 70 % całości tekstu, natomiast resztę wstęp i zakończenie – 30 %, czyli każdy z tych elementów po 15 %. Tyle teoria w wykonaniu niektórych. W praktyce jednak nikt nie będzie tego mierzył, więc trudno określić, czy na pewno tak powinno być.

 

W ostatnim arkuszu maturalnym z historii (rok 2019) z 37 stron 7 stron było na napisanie wypracowania. Czy to dużo? Dla kogoś, kto lubi pisać, kto trafi w zagadnienie lub kto jest doskonale przygotowany na maturę, 7 stron to w cale nie jest dużo. Załóżmy jednak, że na 3 powyższe pytania odpowiedzieliśmy „nie”, wtedy wspomniane 7 stron to już sporo. Oczywiście nie musimy zapisać wszystkiego. Jako maturzysta masz ustosunkować się do wybranego przez siebie tematu. Obok zagadnienia nie ma podanej informacji, czy ma to być zrealizowane na 5-ciu czy na 7-miu stronach. Ale też musimy pamiętać, że im bardziej pokażemy naszą erudycję, tym lepiej dla nas, tym więcej otrzymamy punktów za rozprawkę.

 

Wstęp

Skoro historia to nauka w czasie i przestrzeni, to zwłaszcza we wstępie musimy zwrócić na to uwagę poprzez określenie obszaru geograficznego oraz granic chronologicznych. Oprócz tego we wstępie należy wskazać cele pracy. Wymienione 4 elementy:

  • cel pracy;
  • wyjaśnienie pojęć;
  • obszar geograficzny;
  • granice chronologiczne,

bierzemy z wybranego tematu z 5-ciu dostępnych w arkuszu maturalnym.

 

Rozwinięcie

Rozpoczynając część środkową – najważniejszą pod kątem argumentacji do wybranego tematu – maturzysta powinien cały czas pilnować tematu pracy. To jak zostało sformułowane zagadnienie jest kluczową kwestią, aby nie zboczyć z głównego wątku oddając się pisaniu kolejnych linijek tekstu. Czasami ekscytacja z pisania, szybkie zbieranie myśli i jeszcze szybsze ich zapisywanie, potrafi sprawić, że zbaczamy na manowce tematu jedynie luźno pozostając z nim związani.

 

Niezwykle ważnym w rozwinięciu pracy jest właściwe i logiczne przedstawienie tematu. Sposób ujęcia jest bardzo istotny. Mamy do wyboru kilka opcji. Będą to ujęcia:

  • chronologiczne – bardzo częsta forma pisania tekstów historycznych polegająca na przedstawieniu zagadnienia tzw. rok po roku;
  • problemowe – ciekawa opcja ujęcia pracy, pisząc tekst stosujemy podział na sferę gospodarczą, polityczną, społeczną, kulturową;
  • geograficzne – w tym przypadku temat opisujemy w ramach podziału obszarowego np. stosunek jakiegoś państwa do czegoś (danej kwestii istotnej dla zagadnienia).

 

Rozwinięcie pracy jest tym miejscem, gdzie maturzysta powinien pokazać swoją wiedzę w danym temacie, swoje oczytanie, znajomość faktografii. Ważnym jest, aby powoływać się na opinie historyków związanych z tematem, co wiąże się z podaniem ich imienia i nazwiska, tytułem prac przygotowanych przez nich, jeśli takowe znamy.

 

W rozwinięciu maturzysta musi przedstawić własne zdanie na dany temat z odpowiednio dobraną argumentacją w zależności od wybranego przez nas zagadnienia. Sama faktografia w związku z tym nie wystarczy. Fajnie, jeśli będziemy ją znali, ponieważ to także umożliwi nam zaprezentowanie naszej wiedzy w danym temacie, ale dopiero odpowiednią argumentacją pokazujemy naszą dojrzałość, prezentujemy formę wypowiedzi, umiejętność analizy, zrozumienie tematyki pracy itp.

 

W im bardziej szerokim ujęciu ustosunkujemy się do tematu pod względem społecznym, gospodarczym, kulturowym, tym mocniej zaznaczymy w pracy opanowanie przez nas wiedzy historycznej i lekkość w przeskakiwaniu i wyszukiwaniu odpowiednich argumentów.

 

Pisanie rozprawki historycznej na maturze to poważna sprawa. Jak ktoś lub strzelać, to tylko na strzelnicy, nigdy na maturze z Historii. Do czego zmierzam? Jeśli nie znamy konkretnej daty, istotnej dla całości wypracowania, to pod żadnym pozorem nie strzelajmy. W chwili stresu – a matura jest bardzo stresogenna – wszystko może się zdarzyć, nawet z pozoru prostą dla nas datę, którą zawsze znaliśmy (tych nawet znanych nam w nocy o północy), możemy zapomnieć. Jeżeli nie znamy daty dziennej to napiszmy o czymś, iż miało miejsce pod koniec miesiąca lub na początku. Jeżeli nie znamy nazwy miesiąca, to określmy wydarzenie w skali roku.

 

Dam przykład – nie znamy daty dziennej wybuchu powstania listopadowego (właściwa data to w nocy z 29 na 30 listopada), to napiszmy, iż wybuchło pod koniec listopada. Że to był listopad, to zakładam, iż każdy będzie wiedział, gdyby jednak chodziło o inne wydarzenie, np. bitwę pod Grunwaldem, to napiszmy, że wydarzyła się ona w środku roku. Oczywiście jest to takie wyjście z sytuacji na pół gwizdka, ale lepsze to niż zaliczyć poważną wpadkę chronologiczną. Są to z resztą bardzo częste błędy na maturze z Historii.

 

Inną istotną kwestią, a zarazem także często popełnianym błędem, jest sprawa tytułów osób panujących. Jeżeli nie jesteśmy pewni tytułu danej postaci, czy był królem, czy księciem, to użyjmy zastępczo, trochę asekuracyjnie sformułowania władca. Zwłaszcza dużo problemów mamy z naszymi Piastami, na co wpływ ma m.in. rozbicie dzielnicowe. Dla przypomnienia Mieszko I był księciem, a zarazem I historycznym władcą Polski, natomiast I historycznym królem naszego kraju był syn Mieszka I, czyli Bolesław Chrobry.

 

Jeszcze gorzej, gdybyśmy połączyli tytuł panującego z niewłaściwym krajem, czyli cara wstawili do Turcji, szacha do Chin, a sułtana do Rosji. Poprawnie powinno być: sułtan – Turcja, cesarz – Chiny, szach – Persja, car – Rosja.

 

Pisząc rozwinięcie pracy musimy zwracać uwagę na istotne sprawy zgodnie z tym, co już pisałem, że historia to nauka w czasie i przestrzeni. O czasie już wspominałem, więc pomyślmy teraz nad przestrzenią, czyli miejscem danego wydarzenia. Używajmy odpowiedniego nazewnictwa w stosunku do danego czasu. O Prusach Królewskich nad Bałtykiem powiemy w XV wieku, żeby o tym samym obszarze w XX wieku powiedzieć – Pomorze Gdańskie, a w dwudziestoleciu międzywojennym o Gdańsku – Wolne Miasto Gdańsk.

 

Zwracajmy uwagę, jakie miasto było stolicą danego państwa w konkretnym czasie. Czy Gniezno, Kraków czy Warszawa. To samo dotyczy zagranicy np. Rosji – Moskwa czy Petersburg. Pamiętajmy, że wspomniane Prusy Królewskie to nie to samo, co Prusy Książęce, nie stosujemy, więc tych nazw synonimicznie. Podobnie pilnujmy się, że Galicja była w monarchii austriacko-węgierskiej oraz w Hiszpanii, jako jedna z prowincji tego kraju. Myślmy nad odpowiednim operowaniem hasłami tj. Rosja carska, Rosja bolszewicka, czy ZSRR. Wymienione tutaj przykłady są jednymi z częściej popełnianych błędów na maturze z historii.

 

Zakończenie

Ostatnia część naszej pracy to zakończenie, w którym koniecznie powinniśmy zwrócić uwagę na pewne kwestie. Kluczowym jest ponowne przedstawienie ujętej we wstępie tezy i znów odniesienie się do niej pokrótce. Wyrażamy więc własną opinię jako podsumowanie naszych rozważań, niekoniecznie – zdaniem ekspertów – zaczynając zakończenie od stwierdzenia „podsumowując”. Z pewnością można to inaczej i lepiej wyrazić, niż w ten sposób. Przedstawiamy w tym miejscu najważniejsze wnioski zawarte w pracy, bez powtarzania całej do nich argumentacji. Nie zgadzam się, aby zakończenie było długim streszczeniem wypracowania. Raczej bym określił, że jest ono czymś w rodzaju informatora z najważniejszymi argumentami.

 

Zobacz, co było w poprzednich latach na maturze z historii oraz czego nie było do tej pory –  ŚCIĄGA NA EGZAMIN MATURALNY Z HISTORII wg nowej formuły

Błędy na maturze z historii

Do podstawowych błędów popełnianych podczas pisania rozprawki należy:

  • nie zastosowanie w pracy trójdzielnej kompozycji. Jeden z elementów został pominięty, w jakimś stopniu zaburzony;
  • we wstępie nie zostały określone ramy chronologiczne pracy;
  • stosowanie niepotrzebnych, niewłaściwych czy wręcz błędnych skrótów w rozprawce np. Księstwo Warszawskie – KW, czy Bolesław Chrobry – B.Ch. Zawsze powinniśmy pisać pełne nazwy własne, aby nikt nie miał trudności ze zrozumieniem naszego toku myślenia;
  • brak wyrażenia w pracy własnego zdania w danej sprawie, czy brak argumentacji do tematu.

 

Mam nadzieję, że wiesz już jak napisać wypracowanie na maturze z historii. Powodzenia …

ps. i daj znać czy Ci pomogłem.